΄Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά του Ζάρακα Λακωνίας
Γέρακας (οικισμοί Αγίου Ιωάννη, Γέρακας και λιμάνι Γέρακα), Ρειχιά, Λαμπόκαμπος, Πιστάματα, Κρεμαστή, Κουπιά, Άγιος Δημήτριος-Γκιότσαλι, Χάρακας, Κυπαρίσσι, Νιάτα.
Η ιστοσελίδα μας θα εμπλουτίζεται συνεχώς με φωτογραφικό υλικό
λίγα λόγια για το Ζάρακα
Το χωριό Ζάραξ (το σημερινό λιμάνι του Γέρακα) και η αρχαία πολίχνη Κύφαντα (το σημερινό Κυπαρίσσι) ήκμασαν στους ιστορικούς χρόνους, ενώ αιώνες αργότερα, κατά την περίοδο των Σλαβικών επιδρομών (6ος και 7ος μ.Χ.αιώνας) Λάκωνες της ενδοχώρας κατέφυγαν και κατοίκησαν σε διάφορες τοποθεσίες του Ζάρακα. Λόγω των επιδρομών η μεταναστευτική ροή συνεχίστηκε και στα Βυζαντινά χρόνια.
Έτσι, δημιουργήθηκαν στον Ζάρακα, μικρά χωριά, οι λεγόμενες σήμερα «Παλαιοχώρες» ή «Παλιόκαστρα». Ο Ζάρακας αναφέρεται ως μέλος του Κοινού των Ελευθερολακώνων και κατά τους βυζαντινούς χρόνους στο χρυσόβουλο λόγο του Ανδρόνικου του Β. Την εποχή που δεσπότης του Μυστρά ήταν ο Θεόδωρος Παλαιολόγος (1407-1443) εποικήθηκε από Αλβανούς. Οι Αλβανοί ήταν κυρίως κτηνοτρόφοι και είχαν πολυάριθμα κοπάδια αιγοπροβάτων.
Η συνύπαρξη με τους ντόπιους ήταν αρμονική και στο τέλος εξελληνίστηκαν, διατηρώντας μόνο την γλώσσα τους, την οποία προτίμησαν και πολλοί από τους Έλληνες. Για τους λόγους αυτούς αρκετοί κάτοικοι των οικισμών του Ζάρακα μέχρι και σήμερα, πολλοί περισσότεροι μέχρι πριν από κάποια χρόνια, μιλούσαν την αρβανίτικη διάλεκτο παράλληλα με την ελληνική.
Επίσης, κατά την Τουρκοκρατία, πολλοί από τους υπόδουλους Έλληνες άλλων περιοχών, είτε λόγω διώξεων, είτε γιατί δεν άντεχαν άλλο τον Τουρκικό ζυγό, κατέφευγαν και ρίζωσαν στα δύσβατα, απονωμένα και απρόσιτα υψώματα του Ζάρακα. Έτσι ιδρύθηκαν οι σημερινοί οικισμοί του Ζάρακα που εκτός από το πλούσιο γεωγραφικό ανάγλυφό τους αντιπροσωπεύουν την ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμών και κουλτούρων που ανέπτυξαν κοινές πρακτικές, αντιλήψεις, πεποιθήσεις και ερμηνείες.
Η διατροφική πολιτισμική κληρονομιά του Ζάρακα
Η διατροφική πολιτισμική κληρονομιά είναι αποτέλεσμα αυτών των διαφορετικών εθνοτήτων και πολιτισμών, των ντόπιων ελλήνων και των αλβανών εποίκων. Πολλά από τα ονόματα των σημερινών εκλεκτών εδεσμάτων του Ζάρακα, είναι αποτέλεσμα της αρμονικής συνένωσης αυτών των δυο πολιτισμών και της διατροφικής τους ετερότητας.
ΑΡΜΑΘΙΑ ή ΣΑΝΟ
Η τέχνη παρασκευής των αρμαθιών με άγρια χόρτα, βασικό πιάτο στη διατροφική παράδοση των οικισμών του Ζάρακα.
Τα άγρια χόρτα του Ζάρακα αποτελούσαν για χρόνια τη βασική τροφή των ανθρώπων του. Όμως το καλοκαίρι σ' αυτούς τους ξηρούς και άνυδρους τόπους που δεν φυτρώνει τίποτα, και αφού δεν είχαν μποστάνια λόγω της μεγάλης έλλειψης νερού, οι Ζαρακίτες έπρεπε να φροντίσουν να εξασφαλίσουν τα χόρτα του καλοκαιριού.
Η παρατήρηση της βλάστησης κατά τη διάρκεια του έτους σε σχέση με τις εποχές στον άνυδρο αυτό τόπο και το μικροκλίμα οδήγησε στη βαθιά γνώση της οικονομίας της φύσης και της επιλογής χόρτων που μπορούν να διατηρηθούν ως αποξηραμένα. Ο συνεχής διάλογος του ανθρώπου με τη φύση, η ανάγκη επιβίωσης και η εξασφάλιση της τροφής από αυτήν οδήγησε στην αειφορική διαχείριση των φυτικών πρώτων υλών. Η πρακτική της αποξήρανσης, ευρηματική και απλή συνιστά πολύτιμη έκφραση της άλλης πολιτιστικής κληρονομιάς του Ζάρακα.
ΤΟΥΛΟΥΜΟΤΥΡΙ
Η τέχνη της παρασκευής του παραδοσιακού τουλουμίσιου τυριού στα χωριά και οικισμούς του Ζάρακα. Η τεχνογνωσία κατασκευής του τουλουμιού-τομάρι από κατσίκι.
Το τουλουμίσιο τυρί οφείλει το όνομά του στο γεγονός ότι ωριμάζει μέσα σε τουλούμια, δηλαδή μέσα σε τομάρια ζώων. Τα τομάρια προέρχονται από υγιή κατσίκια και μετά από συγκεκριμένη χρονοβόρα επεξεργασία απολύμασης και συντήρησης, που θα αναληθεί παρακάτω, δένονται έτσι ώστε το τομάρι του ζώου αποτελεί έναν ασκό.
Το τουλουμίσιο τυρί φτιάχνεται από μίγμα πρόβειου και κατσικίσιου γάλακτος, το χρώμα του είναι υπόλευκο ως κιτρινωπό και στην ώριμή του μορφή έχει σκληρή υφή. Παρασκευάζεται τόσο από μικρά τυροκομεία στα χωριά του Ζάρακα, με τον παραδοσιακό τρόπο της χρήσης του ασκού-τουλούμι, από επαγγελματίες παραγωγούς - κτηνοτρόφους, από ντόπιους αγρότες -κτηνοτρόφους με μικρό αριθμό ζώων για προσωπική τους χρήση καθώς και από μεγαλύτερα τυροκομεία του Δήμου Μονεμβασιάς, χωρίς τη χρήση ασκού-τουλούμι, με ντόπιο γάλα. Αποτελεί το παραδοσιακό τυρί της περιοχής του Ζάρακα και πλέον έχει κατακτήσει όλο το δήμο Μονεμβασίας.
Το τουλουμοτύρι είναι συνδεδεμένο με τη διατροφική ταυτότητα των κατοίκων της περιοχής του Ζάρακα και της Μονεμβασιάς, αποτελεί δε και βασικό συστατικό άλλων παραδοσιακών εδεσμάτων της περιοχής όπως οι γκόγκες και τα καλτσούνια, που σερβίρονται πάντα με τριμμένο τουλουμίσιο τυρί.
Φωτογραφίες
φωτογραφίες από την παρασκευή του φετινού τουλουμίσιου τυριού, που ξεκίνησε τέλος Μαίου
Φωτογραφίες
Νίκος Ροβάτσος, Χάρακας - Χρήστος και Μαρία Λάγγη, Ρηχειά και οι τελευταίες φωτογραφίες το τουλούμι της Βούλας Σταυροπούλου-Γιακουμάκη από τον Δρίβα.
οι στέρνες μας
Ο Ζάρακας, ένας τόπος ορεινός, απομονωμένος, "Δίχως ποτάμια, χωρίς πηγές / μονάχα λίγες στέρνες / άδειες κι' αυτές...". Γιάννης Ρίτσος
Όλα σχεδόν τα σπίτια του Ζάρακα είναι πέτρινα, δίπατα και λιτά. Οι άνθρωποι διέμεναν στο ανώι ενώ το κατώι κάλυπτε τις δραστηριότητες της αγροτικής οικογένειας. Η επικοινωνία των δύο ορόφων γίνεται βασικά με την εξωτερική σκάλα που οδηγεί στην κυρία είσοδο του σπιτιού. Εσωτερικά επικοινωνούσε με τον "καταρράκτη", μία ξύλινη σκάλα η οποία ένωνε τον ισόγειο χώρο με τον πρώτο όροφο.
Η εξωτερική πέτρινη σκάλα, που οδηγεί στην κύρια πόρτα, καθώς αναπτύσσεται δημιουργεί το λιακό ή λιακωτό. Είναι ορθογώνια κατασκευή που διευκολύνει την πρόσβαση στο σπίτι με μήκος ίσο περίπου με το μισό του υπόλοιπου σπιτιού. Ο ισόγειος χώρος του λιακού εμπεριέχει συνήθως τη στέρνα με το στόμιό της στο πάνω μέρος του λιακού, δηλαδή οι στέρνες αυτές είναι κατά μεγάλο ποσοστό πάνω από την επιφάνεια του εδάφους, χτιστές και τα τοιχώματά τους προστατεύονται με υδατοστεγές επίχρισμα (κουρασάνι). Οι στέρνες που βρίσκονται εσωτερικά ή στις αυλές ήταν υπόγειες, σκαμμένες στο πετρώδες έδαφος σε βάθος 3-4 μέτρα, θολοσκεπείς και τα τοιχώματά τους προστατεύονται επίσης με υδατοστεγές επίχρισμα (κουρασάνι). Το άνοιγμα της στέρνας (χείλη της στέρνας) είναι αρκετά φαρδύ έτσι ώστε να επιτρέπει την είσοδο ενός ατόμου για τον καθαρισμό του χώρου.